اجرام سماوی در فواصل مختلفی از زمین قرار دارند و این عامل باعث می شود که گاهی یکی از آنها از جلوی دیگری عبور كند. بهترین مثال برای این رویداد، خورشید گرفتگی است. برای یك ناظر زمینی اندازه زاویه ای ماه و خورشید تقریباً برابر است. در هنگام گرفت یك جرم سماوی از داخل سایه جسم دیگر عبور می كند. در حالت دیگر ممكن است یك جرم نزدیكتر و با اندازه زاویه ای كوچكتر از جلوی یك جسم دورتر و بزرگتر عبور كند، به این پدیده گذر گفته می شود. مانند گذر سیارات عطارد و زهره از مقابل قرص خورشید. اما گاهی اوقات یك جرم سماوی با اندازه زاویه ای بزرگتر از مقابل جسم دورتر عبور می كند و باعث می شود كه برای مدتی آن جسم از دید ما پنهان شود. به این پدیده اصطلاحاً «اختفا» گفته می شود. در اختفاء جسم دورتر پوشیده می شود و نور آن به ما نمی رسد. چون ماه بزرگترین (از لحاظ قطر زاویه ای) جرم سماوی آسمان شب است مهمول ترین اختفاء ها توسط ماه به وجود می آید. به طور متوسط ماه در هر شبانه روز حدود 12 درجه در امتداد دایره البروج جابه جا می شود و بسیار اتفاق می افتد كه ماه از مقابل ستاره ها غبور كند. در این حالت ماه برای مدتی (حدود یك ساعت) در جلوی ستاره قرار می گیرد و مانع رسیدن نور آن می شود. مدار ماه نسبت به دایره البروج زاویه كوچكی می سازد. ستارگانی كه در عرض دایره البروجی آنها كمتر از 6 درجه باشد شانس اینكه دچار اختفاء بشوند را خواهند داشت. ستارگانی مانند قلب الاسد( α - اسد) ، سماك اعزل(α - سنبله) ، قلب العقرب (α - عقرب) و دبران (α - ثور) از جمله پرنورترین ستارگانی هستند كه به دلیل نزدیكی به دایره البروج ممكن است دچار اختفاء شوند. از آنجایی كه ماه جو ندارد و ستارگان اجرام نقطه مانندی هستند بنابراین مخفی شدن یا ظاهر شدن ستارگان از لبه ماه با ابزارهای معمولی به طور آنی و لحظه ای مشاهده می شود.
گاهی اوقات ممكن است یك سیاره در پشت ماه مخفی شود. چون سیارات دارای اندازه زاویه ای هستند بنابراین رصدگران مشاهده می كنند كه به تدریج سیاره در پشت ماه قرار می گیرد یا اینكه خروج كامل سیاره از لبه ماه چند ده ثانیه به طول خواهد انجامید.
اما همة اختفاء ها توسط ماه صورت نمی گیرد.ممكن است ستارگان به وسیله سیارات پوشیده شوند. در سال 1959 اختفاء ستاره قلب الاسد مشاهده شد. در 10 مارس 1977 (19 اسفند 1355 هـ.ش ) وقتی سیاره اورانوس از جلوی ستاره ای عبور می كرد، اخترشناسان موفق به كشف حلقه های این سیاره شدند. در شامگاه 3 ژوئیه 1989 ( 12 تیر 1368 هـ.ش) سیاره زحل از جلوی ستاره قدر پنجم 28-قوس عبور كرد و بررسی مجدد حلقه های آن میسر شد. در 7 دسامبر 2004 ( 17 آذر 1383 هـ.ش ) اختفاء سیاره مشتری و اقمارش در پشت ماه مناظر دیدنی را به جا گذاشت. پلوتو كه روزگاری سیاره محسوب می شد. در ساهای 1988 ، 2002 و 2006 میلادی موجب اختفاء ستارگان كم نوری شد كه به شناخت جو و اقمار آن كمك كرد.
در مواقع نادری ممكن است سیاره ای توسط سیاره دیگر پوشیده شود. آخرین اختفاء از این نوع در 3 ژانویه 1818 رخ داد و مورد بعدی در 22 نوامبر 2065 اتفاق می افتد. در هر دو مورد بازیگران این رویداد سیارات درخشان زهره و مشتری هستند. گاهی اوقات ممكن است سیارات باغث اختفاء اقمار خود شوند مانند اختفاء اقمار گالیله ای سیاره مشتری.
در منظومه شمسی علاوه بر خورشید، سیارات، اقمار هزاران جرم سیاره مانند كوچك دیگر وجود دارند كه سیارك نامیده می شوند. بیشتر سیارك ها آنقدر كوچك هستند كه تصویر برداری دقیق از آنها با تلسكوپهای زمینی میسر نمی باشد. وقتی یك سیارك از بین زمین و ستاره ای عبور می كند، به مدت كوتاهی (چند ثانیه) مانع رسیدن نور آن می شود. در این حالت شاهد اختفاء سیاركی هستیم. به علت اینكه این اجرام كوچك هستند، معمولاً این نوع اختفا در مسیر باریكی از كره زمین قابل مشاهده خواهد بود.
اختفا خراشان
حالت خاصی از اختفاء موسوم به اختفاء خراشان است كه اهمیت فوق العاده ای دارد. در اختفاء خراشان جرم مورد نظر از لبه ماه می گذرد. از آنجایی كه لبه ماه سطح صاف و همواری نیست بنابرین ممكن است جرم نجومی بارها در پشت كوههای ماه مخفی شود و رصدگران بارها شاهد اختفاء باشند. معمولاً در مرز مناطقی كه اختفاء قابل مشاهده است رصدگران می توانند شاهد اختفاء خراشان باشند.
اهمیت علمی اختفا
رصد دقیق اختفاء كاربردهای متعدد و جالبی دارد كه به نمونه هایی از آن اشاره می كنیم:
تعیین زمان دقیق اختفاء ستارگان با ماه و مقایسه مقادیر پیش بینی شده با مقادیر رصد شده به بررسی دقیق اختلال های حركتی ماه و موقعیت سنجی دقیق ستارگان و تعیین حركت خاص ستارگان كمك قابل توجهی می كند.
تجزیه و تحلیل رصدهای اختفاء ستارگان توسط ماه می تواند در كشف همدم های احتمالی ستارگان دوتایی و چند تایی و تعیین زاویه موقعیت مداری همدم ها مفید باشد.
به دلیل كم بودن توان تفكیك تلسكوپهای رادیویی ، تعیین موقعیت دقیق منابع قوی رادیویی با مشكلاتی همراه است. با استفاده از زمان سنجی اختفاء این منابع توسط ماه می توان این مشكل را تا حدی بر طرف ساخت.
با مطالعه افت درخشندگی اختفاء برخی سیارات و اقمارشان می توان در مورد وجود و غلظت جو ، حلقه های سیارات و كشف اقمار جدید به نتایج باور نكردنی رسید. در چند سال اخیر پلوتو كانون توجهات بوده است. رصد اختفاء ستارگان كم نور توسط پلوتو به درك تغییرات جو و كشف اقمار جدید آن كمك قابل توجهی كرده است . نتایج این دستاوردها می تواند در برنامه ریزی ماموریت های فضایی (مانند ماموریت افق های نو) تاثیر داشته باشد.
رصدهای اختفاء سیاركی در تعیین شكل و اندازه سیاركها كاربرد فراوانی دارد. اگر رصدگران در امتداد خط عمود بر مسیر اختفاء سیارك موضع بگیرند می توانند با زمان سنجی شروع و پایان اختفاء ستاره به این هدف دست یابند. مدت زمان اختفاء ستاره توسط سیارك به موقعیت نسبی رصدگران و شكل سیارك بستگی دارد. با تركیب داده های ثبت شده می توان در مورد اشكال و اندازه سیارك اظهار نظر كرد. هر چه تعداد داده های ثبت شده بیشتر و دقیق تر باشد ، نتایج به واقعیت نزدیكتر خواهد بود.
اگر رصدگران در نزدیكی خط اختفاء به زمان سنجی اختفاهای خراشان بپردازند می توان نمایی از وضعیت عوارض لبه ماه به دست آورد. با وجود تصویر برداری های مختلفی كه از عوارض ماه صورت گرفته است اما هنوز اطلاعات كاملی در مورد عوارض لبه ماه وجود ندارد. تعیین و شناسایی عوارض لبه ماه می تواند در پیش بینی موقعیت دانه های بیلی در خوشید گرفتگی كامل ، تعیین زمان دقیق و پایان خورشید گرفتگی و بررسی رویت پذیری هلال های بسیار باریك ماه اهمیت فراوانی داشته باشد.
رصد اختفا
ماه نزدیكترین جرم سماوی به زمین است. بنابراین به علت جابجایی سریع آن در آسمان اختفاء در بخشی از كره زمین قابل مشاهده است. اختلاف منظر باعث می شود كه زمان دقیق و نقطه تماس شروع اختفاء یا نقطه پایان اختفاء برای مكان های مختلفی كه شاهد آن هستند فرق كند. زمان سنجی شروع و پایان اختفاء یكی از مهمترین مواردی است كه در رصد باید به آن توجه نمود. مهترین كار برای زمان سنجی تنظیم دقیق ساعت است. می توان با استفاده از سیگنال های رادیویی موسوم به WWV كه در فركانسهای MHz 2.5 ، 5 ، 10 ، 15 و 20 ارسال می شوند، برای تنظیم دقیق ساعت استفاده كرد. دریافتی دقت یك ثانیه برای شروع كار مناسب است ولی برای كارهای دقیق تر احتیاج به دقت دهم ثانیه است. دوربین های ویدیوئی با بزرگنمایی مناسب ابزارهای مفیدی برای رصد و زمان سنجی هستند. با چنین دوربین هایی می توان اختفاء را مستند سازی كرد تا در فرصت مناسب به بررسی تصاویر پرداخته شود. اگر دوربین شما بتواند 30 تصویر در ثانیه بگیرد، با بررسی تصاویر منقطع قادر خواهید بود زمان اختفاء را با دقت ب سیار خوب ثبت كنید.
ابزار رصدی مورد نیاز برای رصد اختفاء به قدر ستاره ای كه دچار اختفاء می شود، فاز ماه بستگی دارد. اختفاهایی كه در لبه تاریك ماه رخ می دهند بیشتر مورد توجه می باشند چرا كه نور خیره كننده ماه مزاحمت كمتری برای رصد آن ایجاد می كند. دوربین یا تلسكوپ مورد استفاده باید استقرار مناسبی داشته باشد تا از لرزش ها به دور باشد. رصد اختفاهای سیاركی، اختفاء های پلوتو و اختفاهای خراشان به تلسكوپهای بزرگتر و دقت بیشتری نیاز دارد. برای تعیین زمان دقیق اختفاء می توان از دوربین های ویدیوئی متصل به تلسكوپ استفاده كرد. زمان شروع ( و پایان) اختفاء را با آخرین دقت ممكن ثیت كنید. همیشه رصد اختفاء را دقایقی زودتر از زمان پیش بینی شده شروع كنید تا اختفاء را از دست ندهید. رصد اختفاء یكی از سوژه های كاربردی و مهیج نجوم است كه در كشور ما به آن كم پرداخته شده است.
منبع : مجله نجوم نویسنده : امیر حسن زاده
نوشته شده توسط : عرفان اویسی
