گزارش برگزاری دومین كارگاه بین المللی اختفاهای نجومی -خوزستان

آسمان نود و هشت - روز دوشنبه ساعت 11 شب -  ایستگاه راه آهن اراك - مقصد اهواز 

بنده  و 5 نفر از دوستان با قطار برای شركت در كارگاه اختفا عازم استان خوزستان شدیم ، البته دوستان همراه من همگی از اعضای رسمی IOTA/ME بودند و بنده برای اولین بار بود كه شاید با مبحثی به عنوان اختفا به عنوان یك موضوع رسمی و جدید در دنیای ستاره شناسی برخورد می كردم.

تا الان فكر می كردم مبحث اختفا فقط یك عنوان رصدی محسوب میشه و اصلا حدس هم نمی زدم كه این كار به ظاهر كوچك بتونه اینقدر در كاتالوگ ها و اطلس های علمی و روز دنیا تاثیر بزاره.

بعد از استراحت در قطار حدود ساعت 7 صبح به ایستگاه اندیمشك رسیدیم و از آنجا با طی كردن مصافت كوتاهی با خودرو به دزفول و هتل دز رسیدیم .

بعد از پذیرش در هتل توسط آقای اشكر به اتاق های خود رفتیم و برای شركت در اولین برنامه رسمی كارگاه در مجموعه فرهنگی دزفول آماده شدیم .

برنامه ساعت 11 با سخنرانی آقای آتیلا پرو با عنوان مروری بر اختفاهای نجومی رسما آغاز شد .آقای پرو در این سخنرانی به اهمیت اختفا در علم نجوم و فعالیت های IOTA/ME اشاره كردند .

سخنران بعدی آقای ابرهارد ریدل بودند كه درمورد مبحث اختفاهای خراشان ، ثبت و پیش بینی انها و همچین خطایابی و مشكلات احتمالی در رصد این نوع از اختفاها اطلاعات مهمی را برای شركت كنندگان ارائه كردند.این سخنرانی توسط مترجم همزمان برای حضار ترجمه می شد.

دكتر نوروزی هم بخش بعدی همایش را در دست گرفتند .برنامه روز اول كارگاه بعد از ناهار با سخنرانی آقای وفا درباره ثبت و پردازش و فیلم برداری از اختفا ادامه یافت .

آخرین برنامه روز اول كارگاه سفر به شوش و بازدید از قلعه فرانسوی ها و موزه شوش بود كه برای خیلی از جمله من بدلیل اولین سفر به این منطقه جذابیت خاصی داشت.

بعد از بازدید موزه همگی به حرم دانیال نبی رفتیم و از این مكان مذهبی -تاریخی نیز بازدید كردیم.

از نكات قابل توجه این سفر هوای خوب این منطقه در این موقع سال بود كه برای خیلی از دوستان فوق العاده لذت بخش بود ، توجه داشته باشید بیشتر شركت كنندگان از مناطق شمالی و مركزی كشور كه در این زمان هوا فوق العاده سرد بود به جایی آمده بودند كه دمای هوا حدود 20 درجه بود و این یعنی بهار !

كارگاه در روز چهارشنبه از ساعت 9 صبح آغاز شد برنامه سخنرانی های این روز توسط آقای كوكرم در رابطه با روش های رصد ستاره های كم نور برای مشاهده اختفا و همچنین بحث جالب روش های حرفه ای قطبی كردن تلسكوپ ها ادامه یافت كه از نظر بیشتر شركت كنندگان از بهترین مطالب ارائه شده در كارگاه بود.

اقای كوكرم در این ارائه در مورد  تكنیك های موفقیت تیم های رصدی و نكات مهم و قابل توجه برای یك رصد حرفه ای اشاره كردند كه مورد توجه دوستان قرار گرفت.

برنامه قبل از ایشان هم  ارائه آقای دیوید گالت بود كه قرار بود به صورت تله كنفرانس برگزار شود اما بدلیل پایین بودن سرعت اینترنت ایشان ، فیلم سخنرانی توسط آقای گالت ارسال شد و بر روی اسلاید پخش شد.

این سخنرانی غیر حضوری درباره روش های زمان سنجی اختفا و معرفی دستگاهی جدید برای ثبت زمان دقیق اختفا بود.

در ادامه آقای اریا صبوری با توضیح درمورد دستگاه های زمان سنجی و جزئیات و خطاهای دقیق GPS كارگاه را به پیش بردند.

بعد از آقای صبوری نوبت علیرضا وفا بود كه با ادامه مبحث پردازش و ثبت فیلم های نجومی برگ دیگری از كارگاه 3 روزه اختفاهای نجومی را ورق بزند.

برنامه چهارشنبه عصر با سخنرانی  سخنرانی آقای ابرهارد ریدل و  ادامه مبحث قبلی با عنوان اختفاهای خراشان و معرفی نرم افزار GRAZPREP  ادامه یافت و در پایان آقای فرزاد اشكر ارائه ای جالب در باره اجرام نزدیك به زمین و سیارك ها داشتند كه فضای تخصصی بودن كارگاه رو كمی تغییر داد.البته ارتباط تصویری با آقای پاول میلی هم بخشی از جدول زمان بندی روز چهارشنبه بود كه ارائه شد.

در كل برنامه ها در این كارگاه فوق العاده فشرده بود و البته كمی هم سرد ! كه دلیل آن هم حرفه ای بودن سطح A بودن این كارگاه می توانست باشد.البته بحث های ارائه شده در این كارگاه تا حدی خشك و بدون جذابیت بود كه امیدواریم در كارگاه های بعدی این موضوع نیز مورد توجه قرار بگیرد.

در هر صورت برنامه های روز چهارشنبه به اتمام رسید و همگی با سوار شدن بر اتوبوس اختصاصی كارگاه به سمت دانشگاه آزاد دزفول برای عرض خوش آمدگویی توسط مسئولان شهری و میراث فرهنگی شهر دزفول حركت كردیم.

در این برنامه بعد از خوش آمدگویی شهر دار دزفول و رئیس اداره میراث فرهنگی و رئیس دانشگاه آزاد شهر دزفول، جوایز بهترین های سال 2011 اختفاهای نجومی خاورمیانه به آقایان فرزاد اشكر و آقای میر باقری تقدیم شد.

در پایان این برنامه عكس گروهی از همه شركت كنندگان در كارگاه ثبت شد.

برنامه آخر شب روز چهارشنبه هم بازدید از رودخانه زیبای دز و هوای دل انگیز این منطقه بود و در این برنامه شركت كنندگان و اساتید در كنار هم به گفت و گو و بازدید و عكاسی های شخصی پرداختند.در این زمان دوستان فارغ از همه دغدغه ها و گرفتاری های فكری به " آب بازی " با اساتید پرداختند كه فضای صمیمی كارگاه رو بیش از پیش صمیمی تر و گرم تر كرد.جالب اینجاست آقای ریدل هم به جمع دوستان پیوستند و دستی بر آب زدند.

روز اخر این كارگاه با تاخیر ما در پیوستن به همایش روز آخر همراه بود - بنده به همراه جمعی از دوستان در میانه ی  ویدئو كنفرانس آقای جان تالبوت كه درباره اختفاهای سیاركی و ثبت و تحلیل آنها بود رسیدیم.

برنامه های فشرده این روز هم با سخنرانی آقای پرو با عنوان  برنامه های سال آینده  IOTA/ME در ایران ادامه یافت .

كنفرانس بعدی ارائه جالب آقای عبدالرضا لاوری  با موضوع رصد ماهواره ها بود با پرسش و پاسخ در پایان بحث همراه بود . در این مبحث ایشان درباره مدار ماهواره ، پیش بینی عبور ماهواره از منطقه محل زندگی ، نحوه رصد آنها و ... صحبت كردند.

سخنران بعدی آخرین روز برنامه دكتر نوروزی بودند كه با بحث درباره ماه شناسی ، اطلس های ماه و همچنین بررسی عوارض لبه های ماه این كارگاه را به پیش برد البته در این مبحث مطالبی نظیر اختفا و عوارض ماه و همچنین رسم عوارض ماه نیز بیان شد.

در پایان این روز از دومین كارگاه بین المللی اختفاهای نجومی آقای آیدین محمد ولی پور با ارائه كنفرانسی راجع به اشكلات ثبت جهانی اختفاها و نقد پارامتر O-C و بحث در این مورد به  مباحث رسمی این كارگاه پایان دادند.

البته آقای پرو هم درباره ماه گرفتگی پیش رو و اختفا های قابل ثبت در هنگام این رویداد مطالبی را عنوان كردند.

در اواخر برنامه هم قرار بود ارتباط مستقیم تصویری با كارگاه توان در زنجان برگزار شود كه متاسفانه بدلیل هماهنگ نبودن برنامه های زنجان این ارتباط برقرار نشد.

اما آخرین برنامه این كارگاه نقد و بحث درباره فعالیت های IOTA/ME  بود كه انتقاد ها و پیشنهاد های شركت كنندگان توسط آقایان كوكرم ، پرو ، صبوری و نوروزی پاسخ داده شد.البته ناگفته نماند كه این بحث با دلخوری های كوچكی هم همراه بود كه همیشه جزئی از كارهای گروهی است.

برنامه در عصر با حضور در محوطه باستانی هفت تپه و موزه این مكان به پایان رسید .در موزه هم مراسم كوچكی با حضور مسئولان IOTA/ME و مسئولان میراث فرهنگی برگزار شد كه به برترین اعضا جوایزی تعلق گرفت.

همچنین در پایان مراسم به تمامی شركت كنندگان در كارگاه از طرف میراث فرهنگی استان خوزستان كتاب نفیسی شامل تصاویر آثار باستانی و طبیعت زیبای این استان اهدا شد.

بعد از این گردش همگی با اتوبوس به طرف دزفول حركت كردیم كه البته گروه ما و چند نفر از بچه های تهران از ایستگاه شوش با قطار به دیار خودمان بازگشتیم.

در كل سفر فوق العاده خوبی و پذیرایی و امكانات بسیار خوب در نظر گرفته شده بود و همگی از كنار هم بودن لذت بردند.

البته در موثر بودن علمی این كارگاه 3 روزه جای بحث زیادی هست ولی چیزی كه مهم بود استفاده از تجربیات و آشنایی با روش های مختلف و ایده های شخصی اساتید و شركت كنندگان بود كه به خوبی میسر شد.

همین جا لازم است از كمیته اجرایی كارگاه خانم كهوایی ، خانم شمشیری و آقای اشكر و اساتید : آقایان پرو، كوكرم، نوروزی ، صبوری ،ریدل و ... و همچنین اداره كل میراث فرهنگی استان خوزستان بخاطر میزبانی خوبشان تشكر كنم.

در ضمن این كارگاه توسط برنامه آسمان شب - شبكه چهار سیما هم پشتیبانی شد كه بزودی از این برنامه فیلم های این كارگاه را می بینید.

سپاس - عرفان اویسی

عكس ها به ادامه مطلب منتقل شد.

---

ادامه مطلب

نوشته شده توسط : عرفان اویسی

من و اختفا!!!

بر خلاف میلم و بر حسب اتفاق قراره بریم این كارگاه اختفا در اهواز ....

تا چند ساعت دیگه با قطار حركت می كنیم ...

برگشتم یه گزارش اینجا میزارم.

شب خوش.

نوشته شده توسط : عرفان اویسی

در آستانه كارگاه بین المللی اختفا در اهواز : آشنایی با مبحث اختفا در نجوم

اختفا و اهمیت آن

اجرام سماوی در فواصل مختلفی از زمین قرار دارند و این عامل باعث می شود که گاهی یکی از آنها از جلوی دیگری عبور كند. بهترین مثال برای این رویداد، خورشید گرفتگی است. برای یك ناظر زمینی اندازه زاویه ای ماه و خورشید تقریباً برابر است. در هنگام گرفت یك جرم سماوی از داخل سایه جسم دیگر عبور می كند. در حالت دیگر ممكن است یك جرم نزدیكتر و با اندازه زاویه ای كوچكتر از جلوی یك جسم دورتر و بزرگتر عبور كند، به این پدیده گذر گفته می شود. مانند گذر سیارات عطارد و زهره از مقابل قرص خورشید. اما گاهی اوقات یك جرم سماوی با اندازه زاویه ای بزرگتر از مقابل جسم دورتر عبور می كند و باعث می شود كه برای مدتی آن جسم از دید ما پنهان شود. به این پدیده اصطلاحاً «اختفا» گفته می شود. در اختفاء جسم دورتر پوشیده می شود و نور آن به ما نمی رسد. چون ماه بزرگترین (از لحاظ قطر زاویه ای) جرم سماوی آسمان شب است مهمول ترین اختفاء ها توسط ماه به وجود می آید. به طور متوسط ماه در هر شبانه روز حدود 12 درجه در امتداد دایره البروج جابه جا می شود و بسیار اتفاق می افتد كه ماه از مقابل ستاره ها غبور كند. در این حالت ماه برای مدتی (حدود یك ساعت) در جلوی ستاره قرار می گیرد و مانع رسیدن نور آن می شود. مدار ماه نسبت به دایره البروج زاویه كوچكی می سازد. ستارگانی كه در عرض دایره البروجی آنها كمتر از 6 درجه باشد شانس اینكه دچار اختفاء بشوند را خواهند داشت. ستارگانی مانند قلب الاسد( α - اسد) ، سماك اعزل(α - سنبله) ، قلب العقرب (α - عقرب) و دبران (α - ثور) از جمله پرنورترین ستارگانی هستند كه به دلیل نزدیكی به دایره البروج ممكن است دچار اختفاء شوند. از آنجایی كه ماه جو ندارد و ستارگان اجرام نقطه مانندی هستند بنابراین مخفی شدن یا ظاهر شدن ستارگان از لبه ماه با ابزارهای معمولی به طور آنی و لحظه ای مشاهده می شود.

گاهی اوقات ممكن است یك سیاره در پشت ماه مخفی شود. چون سیارات دارای اندازه زاویه ای هستند بنابراین رصدگران مشاهده می كنند كه به تدریج سیاره در پشت ماه قرار می گیرد یا اینكه خروج كامل سیاره از لبه ماه چند ده ثانیه به طول خواهد انجامید.

اما همة اختفاء ها توسط ماه صورت نمی گیرد.ممكن است ستارگان به وسیله سیارات پوشیده شوند. در سال 1959 اختفاء ستاره قلب الاسد مشاهده شد. در 10 مارس 1977 (19 اسفند 1355 هـ.ش ) وقتی سیاره اورانوس از جلوی ستاره ای عبور می كرد، اخترشناسان موفق به كشف حلقه های این سیاره شدند. در شامگاه 3 ژوئیه 1989 ( 12 تیر 1368 هـ.ش) سیاره زحل از جلوی ستاره قدر پنجم 28-قوس عبور كرد و بررسی مجدد حلقه های آن میسر شد. در 7 دسامبر 2004 ( 17 آذر 1383 هـ.ش ) اختفاء سیاره مشتری و اقمارش در پشت ماه مناظر دیدنی را به جا گذاشت. پلوتو كه روزگاری سیاره محسوب می شد. در ساهای 1988 ، 2002 و 2006 میلادی موجب اختفاء ستارگان كم نوری شد كه به شناخت جو و اقمار آن كمك كرد.

در مواقع نادری ممكن است سیاره ای توسط سیاره دیگر پوشیده شود. آخرین اختفاء از این نوع در 3 ژانویه 1818 رخ داد و مورد بعدی در 22 نوامبر 2065 اتفاق می افتد. در هر دو مورد بازیگران این رویداد سیارات درخشان زهره و مشتری هستند. گاهی اوقات ممكن است سیارات باغث اختفاء اقمار خود شوند مانند اختفاء اقمار گالیله ای سیاره مشتری.

در منظومه شمسی علاوه بر خورشید، سیارات، اقمار هزاران جرم سیاره مانند كوچك دیگر وجود دارند كه سیارك نامیده می شوند. بیشتر سیارك ها آنقدر كوچك هستند كه تصویر برداری دقیق از آنها با تلسكوپهای زمینی میسر نمی باشد. وقتی یك سیارك از بین زمین و ستاره ای عبور می كند، به مدت كوتاهی (چند ثانیه) مانع رسیدن نور آن می شود. در این حالت شاهد اختفاء سیاركی هستیم. به علت اینكه این اجرام كوچك هستند، معمولاً این نوع اختفا در مسیر باریكی از كره زمین قابل مشاهده خواهد بود.

اختفا خراشان

حالت خاصی از اختفاء موسوم به اختفاء خراشان است كه اهمیت فوق العاده ای دارد. در اختفاء خراشان جرم مورد نظر از لبه ماه می گذرد. از آنجایی كه لبه ماه سطح صاف و همواری نیست بنابرین ممكن است جرم نجومی بارها در پشت كوههای ماه مخفی شود و رصدگران بارها شاهد اختفاء باشند. معمولاً در مرز مناطقی كه اختفاء قابل مشاهده است رصدگران می توانند شاهد اختفاء خراشان باشند.

اهمیت علمی اختفا

رصد دقیق اختفاء كاربردهای متعدد و جالبی دارد كه به نمونه هایی از آن اشاره می كنیم:

تعیین زمان دقیق اختفاء ستارگان با ماه و مقایسه مقادیر پیش بینی شده با مقادیر رصد شده به بررسی دقیق اختلال های حركتی ماه و موقعیت سنجی دقیق ستارگان و تعیین حركت خاص ستارگان كمك قابل توجهی می كند.

تجزیه و تحلیل رصدهای اختفاء ستارگان توسط ماه می تواند در كشف همدم های احتمالی ستارگان دوتایی و چند تایی و تعیین زاویه موقعیت مداری همدم ها مفید باشد.

به دلیل كم بودن توان تفكیك تلسكوپهای رادیویی ، تعیین موقعیت دقیق منابع قوی رادیویی با مشكلاتی همراه است. با استفاده از زمان سنجی اختفاء این منابع توسط ماه می توان این مشكل را تا حدی بر طرف ساخت.

با مطالعه افت درخشندگی اختفاء برخی سیارات و اقمارشان می توان در مورد وجود و غلظت جو ، حلقه های سیارات و كشف اقمار جدید به نتایج باور نكردنی رسید. در چند سال اخیر پلوتو كانون توجهات بوده است. رصد اختفاء ستارگان كم نور توسط پلوتو به درك تغییرات جو و كشف اقمار جدید آن كمك قابل توجهی كرده است . نتایج این دستاوردها می تواند در برنامه ریزی ماموریت های فضایی (مانند ماموریت افق های نو) تاثیر داشته باشد.

رصدهای اختفاء سیاركی در تعیین شكل و اندازه سیاركها كاربرد فراوانی دارد. اگر رصدگران در امتداد خط عمود بر مسیر اختفاء سیارك موضع بگیرند می توانند با زمان سنجی شروع و پایان اختفاء ستاره به این هدف دست یابند. مدت زمان اختفاء ستاره توسط سیارك به موقعیت نسبی رصدگران و شكل سیارك بستگی دارد. با تركیب داده های ثبت شده می توان در مورد اشكال و اندازه سیارك اظهار نظر كرد. هر چه تعداد داده های ثبت شده بیشتر و دقیق تر باشد ، نتایج به واقعیت نزدیكتر خواهد بود.

اگر رصدگران در نزدیكی خط اختفاء به زمان سنجی اختفاهای خراشان بپردازند می توان نمایی از وضعیت عوارض لبه ماه به دست آورد. با وجود تصویر برداری های مختلفی كه از عوارض ماه صورت گرفته است اما هنوز اطلاعات كاملی در مورد عوارض لبه ماه وجود ندارد. تعیین و شناسایی عوارض لبه ماه می تواند در پیش بینی موقعیت دانه های بیلی در خوشید گرفتگی كامل ، تعیین زمان دقیق و پایان خورشید گرفتگی و بررسی رویت پذیری هلال های بسیار باریك ماه اهمیت فراوانی داشته باشد.

رصد اختفا

ماه نزدیكترین جرم سماوی به زمین است. بنابراین به علت جابجایی سریع آن در آسمان اختفاء در بخشی از كره زمین قابل مشاهده است. اختلاف منظر باعث می شود كه زمان دقیق و نقطه تماس شروع اختفاء یا نقطه پایان اختفاء برای مكان های مختلفی كه شاهد آن هستند فرق كند. زمان سنجی شروع و پایان اختفاء یكی از مهمترین مواردی است كه در رصد باید به آن توجه نمود. مهترین كار برای زمان سنجی تنظیم دقیق ساعت است. می توان با استفاده از سیگنال های رادیویی موسوم به WWV كه در فركانسهای MHz 2.5 ، 5 ، 10 ، 15 و 20 ارسال می شوند، برای تنظیم دقیق ساعت استفاده كرد. دریافتی دقت یك ثانیه برای شروع كار مناسب است ولی برای كارهای دقیق تر احتیاج به دقت دهم ثانیه است. دوربین های ویدیوئی با بزرگنمایی مناسب ابزارهای مفیدی برای رصد و زمان سنجی هستند. با چنین دوربین هایی می توان اختفاء را مستند سازی كرد تا در فرصت مناسب به بررسی تصاویر پرداخته شود. اگر دوربین شما بتواند 30 تصویر در ثانیه بگیرد، با بررسی تصاویر منقطع قادر خواهید بود زمان اختفاء را با دقت ب سیار خوب ثبت كنید.

ابزار رصدی مورد نیاز برای رصد اختفاء به قدر ستاره ای كه دچار اختفاء می شود، فاز ماه بستگی دارد. اختفاهایی كه در لبه تاریك ماه رخ می دهند بیشتر مورد توجه می باشند چرا كه نور خیره كننده ماه مزاحمت كمتری برای رصد آن ایجاد می كند. دوربین یا تلسكوپ مورد استفاده باید استقرار مناسبی داشته باشد تا از لرزش ها به دور باشد. رصد اختفاهای سیاركی، اختفاء های پلوتو و اختفاهای خراشان به تلسكوپهای بزرگتر و دقت بیشتری نیاز دارد. برای تعیین زمان دقیق اختفاء می توان از دوربین های ویدیوئی متصل به تلسكوپ استفاده كرد. زمان شروع ( و پایان) اختفاء را با آخرین دقت ممكن ثیت كنید. همیشه رصد اختفاء را دقایقی زودتر از زمان پیش بینی شده شروع كنید تا اختفاء را از دست ندهید. رصد اختفاء یكی از سوژه های كاربردی و مهیج نجوم است كه در كشور ما به آن كم پرداخته شده است.

منبع : مجله نجوم   نویسنده : امیر حسن زاده

نوشته شده توسط : عرفان اویسی